Ελεύθερο Λογισμικό: Ένα ψηφιακό φάντασμα πλανιέται πάνω από τον «ελεύθερο ανταγωνισμό»

Από Κοινότητα Ελεύθερου Λογισμικού ΕΜΠ
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Άρθρο των ΑΝ.Α.Φ.Η. στο Μεμβλίαρο IX, Απρίλης 2008

Πολύς λόγος γίνεται τα τελευταία χρόνια γύρω από την ανάπτυξη και τη διεύρυνση του ελεύθερου λογισμικού. Αυτό που διακρίνει την εξέλιξη αυτή σε σχέση με άλλες τεχνολογικές καινοτομίες είναι το ότι αυτή συχνά και εύκολα αποκτά ιδεολογικά χαρακτηριστικά, ενώ συγκροτείται με τέτοιους όρους που κάνει πολλούς να μιλούν για το «κίνημα του ελεύθερου λογισμικού». Στο κείμενο αυτό θα γίνει μια προσπάθεια ψηλάφησης των κοινωνικών και πολιτικών πτυχών του κινήματος αυτού.

"Άυλα προϊόντα" και πνευματικά δικαιώματα

Στο πλαίσιο των εφαρμοζόμενων οικονομικών και πολιτικών πλαισίων της σύγχρονης ιστορικής συγκυρίας παρατηρείται μια όλο και πιο ακραία εκμετάλλευση των παραγωγικών συντελεστών, που επιφέρει καταστροφικά αποτελέσματα (οικολογική καταστροφή, εξαθλίωση εργασιακών συνθηκών στην κοινωνία των 2/3). Η περαιτέρω ανάπτυξη και κυκλοφορία του κεφαλαίου, έχοντας πλέον περιορισμένους διαύλους νέων αγορών, επιλέγει τον επεκτατισμό, όχι μόνο φυσικά, μέσω της εκμετάλλευσης του λεγόμενου 3ου κόσμου, αλλά και σε έναν νέο προσοδοφόρο τομέα που δημιουργήθηκε, αυτόν της άυλης παραγωγής. Όμως αυτή η διαρκώς αυξανόμενη εξάρτηση της σύγχρονής ζωής από άυλα προϊόντα, είτε αυτά είναι υπηρεσίες, τεχνογνωσία, είτε είδη πνευματικής κατανάλωσης, έπρεπε να υπερβεί ένα δυσεπίλυτο «πρόβλημα»:την οριοθέτηση γύρω από τις σύγχρονες σχέσεις παραγωγής, νομής και ιδιοκτησίας. Με άλλα λόγια, έπρεπε να δημιουργηθούν ειδικές νόρμες για να εγκολπώσουν και να χειραγωγήσουν έναν φύσει αχειραγώγητο τομέα της ανθρώπινης δημιουργίας στα πλαίσια του καπιταλιστικά ελεύθερου εμπορίου και ανταγωνισμού.

Μια τέτοια κατεύθυνση υλοποιήθηκε με τη νομική θέσπιση της «πνευματικής ιδιοκτησίας», έννοιας παντελώς άγνωστης στο παρελθόν, και εξειδικεύτηκε με την κατοχύρωση του δικαιώματος στην ευρεσιτεχνία (πατέντα). Αυτό το ταξικά επιβαλλόμενο πνευματικό εμπάργκο φτάνει σήμερα, ειδικά σε ορισμένους κλάδους της παραγωγής, στα όρια του κοινωνικού κανιβαλισμού, όπου π.χ. φάρμακα καρκινοπαθειών και aids, αντισεισμική και αντιρυπογόνα τεχνογνωσία όντας πατενταρισμένα, επιβαρύνουν απαγορευτικά το τελικό κόστος, με αποτέλεσμα τη μη μαζική παραγωγή και διανομή κοινωνικά ωφέλιμων προϊόντων. Μπορούμε να φανταστούμε τι θα είχε συμβεί αν αυτή πνευματική καπηλεία και απομονωτισμός υπήρχαν σε προηγούμενες ιστορικές περιόδους σε τομείς όπως οι επιστήμες (άλγεβρα, φυσική, ιατρική), οι τέχνες και πολλούς άλλους.

Κλειστό λογισμικό, ανοιχτή (ελεύθερη) αγορά

Επικεντρώνοντας στην ψηφιακή τεχνολογία, η οποία σημειώνει ραγδαία ανάπτυξη εδώ και λιγότερο από μισό αιώνα, η κατασταλτική προσπάθεια οριοθέτησης της επιβάλλεται κυρίως μέσα από: τον εμπορικό και στρατιωτικό σφετερισμό του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος και του δεδομένου εύρους ζώνης, την κωδικοποίηση και κρυπτογράφηση με σκοπό τον επιλεκτικό προσδιορισμό παραληπτών , την απόκρυψη του πηγαίου κώδικα των προγραμμάτων κ.α. Το τελευταίο αφορά στο χώρο του λογισμικού, το οποίο απ’ τα τέλη της δεκαετίας του ‘70 βάλθηκε να πέφτει θύμα μονοπωλιακής εκμετάλλευσης. Η κυριαρχία της microsoft από την πρώιμη ανάπτυξή του κατάφερε να θέσει τους δικούς της όρους χρήσης, παρέμβασης και επεξεργασίας, συνεισφοράς και διανομής επί του προϊόντος. Υπό κρυφό πηγαίο κώδικα, ο χρήστης δεν αποκτά καμία εποπτεία των διάφορων διεργασιών που εκτελούνται εν αγνοία του, ενώ παράλληλα δεν έχει και κανένα περιθώριο παρέμβασης. Εν ολίγοις τα δικαιώματα και οι ελευθερίες του ως προς τη νομή και την κατοχή είναι ελάχιστα, αφού παρεμποδίζεται με τεχνητούς όρους η δυνατότητα παραμετροποίησης στις εκάστοτε ατομικές, επαγγελματικές ή κοινοτικές ανάγκες αν δεν διαμεσολαβήσουν ενδιάμεσα εμπορικά φίλτρα. Η ιδεολογική νίκη της μονοπωλιακής στρατηγικής, ιδίως σε σκληροπυρηνικά αστικά συστήματα, με τον καιρό συνεχίζεται και δυναμώνει, όπως αποτυπώνεται περίτρανα με παραδείγματα όπως αυτό της Ελλάδας, η οποία ψήφισε ειδικό νομοσχέδιο, ώστε να εξασφαλίσει η εν λόγω εταιρία αποκλειστικές πωλήσεις πολλών εκατομμυρίων και αυξημένη επιρροή, στελεχώνοντας πραξικοπηματικά όλη την εκπαίδευση και τη δημόσια διοίκηση με το λογισμικό της (την ίδια στιγμή χώρες όπως η Κούβα, η Νορβηγία και άλλες στη Λατινική Αμερική χρησιμοποιούν αποκλειστικά δωρεάν ελεύθερο λογισμικό, το οποίο αναπτύσσουν σε πανεπιστήμια ή ειδικά κέντρα) . Για το συγκεκριμένο περιστατικό και τις απολήξεις του, αξίζει να σημειωθεί η εξουσία και η επιρροή που έχει η συνήθεια λόγω και της αναπαραγωγής της ειδικά σε αυτόν τον τομέα, ιδιαίτερα σε μια εποχή που η ψηφιακή κουλτούρα και εκπαίδευση δεν είναι εμπεδωμένες.

Ελεύθερο λογισμικό: οι προοπτικές και τα όριά του

Στην αντίπερα όχθη βρίσκεται το αποκαλούμενο ελεύθερο λογισμικό. Η έννοια της ελευθερίας εντοπίζεται στα δικαιώματα που αποκτά ο χρήστης, τα οποία είναι η χρήση, η αντιγραφή, η μελέτη, η τροποποίηση και η αναδιανομή χωρίς περιορισμό, σε αντιπαραβολή με το ιδιοκτησιακό (proprietary) λογισμικό που απαγορεύει ρητά τα παραπάνω. Ταυτόχρονα, οι άδειες ελεύθερου λογισμικού εξασφαλίζουν την ελευθερία σε κάθε τροποποιημένη αναδιανομή του ελεύθερου προγράμματος. Από τα δικαιώματα αυτά επωφελείται άμεσα ο προγραμματιστής, καθώς η συνολικότερη εποπτεία του παραγόμενου προϊόντος που αποκτά αμβλύνει μέρος της αλλοτρίωσής του αφήνοντας του μεγαλύτερα περιθώρια παρέμβασης στη φυσιογνωμία της παραγωγής, όπως επίσης και ο μέσος χρήστης, από την αμοιβαιότητα και τη συλλογική αντιμετώπιση που μπορούν εν δυνάμει να αναπτυχθούν λόγω των μειωμένων περιθωρίων απρόσωπης εμπορικής παρέμβασης που εξασφαλίζει η ίδια η δομή.

Επιπλέον, αν και η έννοια ελεύθερο δεν αναφέρεται στην τιμή, συχνά το κόστος απόκτησης είναι μηδενικό, αφού το οριακό κόστος παραγωγής κάθε επιπρόσθετης μονάδας σχεδόν μηδενίζεται εξαιτίας της μεγάλης ποικιλίας και πολυπλοκότητας των πηγών προέλευσης του αρχικού κώδικα καθώς και των μελών που συνεισέφεραν (συνήθως για δικιά τους διευκόλυνση ή και εθελοντικά) στην τελική του δημιουργία. Προωθούνται έτσι, κατά ένα τρόπο, στοιχεία αυτοδιαχείρησης της ψηφιακής ζωής, απαλλαγμένα από το μαστίγιο της εμπορικής συνδιαλλαγής, γεφυρώνοντας το χάσμα μεταξύ ειδικού (προγραμματιστή) και καταναλωτή (χρήστη). Βεβαίως σε καμία περίπτωση δεν αναμένονται μεγάλες αλλαγές στην παραγωγική διαδικασία από κάτι το τόσο μερικό, παραγνωρίζοντας τις ευρύτερες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες. Ειδικά στις μέρες μας, το κεφάλαιο αναζητά και στο ελεύθερο λογισμικό ένα πεδίο αύξησης της κερδοφορίας του (κυρίως με την πώληση εξειδικευμένων εταιρικών πακέτων ή υπηρεσιών υποστήριξης), ενώ εμφανίζονται συχνά περιπτώσεις χρησιμοποίησης μεγάλων κομματιών έτοιμου ανοιχτού κώδικα υπό εναλλακτικές άδειες λογισμικού ως υπόβαθρο μηδενικού κόστους για ανάπτυξη και πώληση ιδιοκτησιακού λογισμικού κατόπιν.

Παρ’ όλα αυτά, στη μάχη που διεξάγεται σήμερα έναντι της τοποθέτησης περιφράξεων στην άυλη παραγωγή και ιδιοκτησία, όπως έχει γίνει πριν πολλά χρόνια στην υλική, η υιοθέτηση και ενίσχυση του ελεύθερου λογισμικού μπορεί να μας οπλίσει με ένα ριζοσπαστικό εργαλείο για τους καλύτερους όρους διεξαγωγής της!